مشخصات خاکهای ورامین
مهدی صادقی پو رمروی
محقق مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی استان تهران
مقدمه
از آنجایی که طرح های تحقیقاتی کشاورزی که در محیط خاک انجام میگیرد لزوم شناسایی خاک یک مرحله مهم در آن میباشد و بر اساس سیستم طبقهبندی خاکها سطوح مختلف خاک، شامل رده، راسته، زیرراسته، گروه بزرگ، زیرگروه، فامیلی، سری و فاز میباشد. با توجه به شرایط و امکانات موجود، استفاده از نام سری خاک میتواند معیار خوبی برای تعمیم دادن نتایج یک طرح به خاکهای مشابه باشد. چرا که سری خاک، گویای مشخصات یک خاک خاص است و خاکهایی که سری خاک مشابهی داشته باشند میتوانند خصوصیات مشابهی برای آنها فرض کرد. بدین ترتیب در هنگام نوشتن گزارش یک طرح تحقیقاتی (در هر زمینه علمی، اعم از خاکشناسی، گیاهپزشکی، آبیاری، ...) بهتر است نام سری خاک مورد نظر ذکر گردد تا نتایج طرح در اراضی با سری خاک یکسان قابل تعمیم باشد. گزارش حاضر، به توصیف اجمالی سریهای خاک منطقه ورامین میپردازد که امید است مورد توجه قرار گیرد.
مشخصات سریهای خاک ایستگاه تحقیقاتی خاوه
در ایستگاه تحقیقاتی خاوه دو سری خاک وجود دارد
1- سری خاک 1 خاکی است خیلی عمیق به رنگ قهوهای تا قهوهای تیره، بافت متوسط، ساختمان فشرده بر روی طبقهای به رنگ قهوهای مایل به زرد تیره با بافت سنگین، ساختمان مکعبی نسبتا قوی با کمی پودر و رشتههای آهک. در نقشه اجزای واحد اراضی 2-1 شوری و قلیاییت زیاد میباشد (نسبت جذب سدیم بیش از 30 و هدایت الکتریکی بیش از 15 دسیزیمنس بر متر).
2- سری خاک 2 خاکی است خیلی عمیق به رنگ قهوهای تا قهوهای تیره، بافت متوسط، ساختمان مکعبی ضعیف، بر روی طبقهای به رنگ قهوهای مایل به زرد، بافت متوسط، ساختمان فشرده. در اجرای واحد اراضی 2-2 و 3-2 شوری قلیاییت نسبتا زیاد است. بر اساس گزارشها 87 درصد از اراضی این ایستگاه تحقیقاتی برای کشت، مرغوب و بدون هیچگونه محدودیت میباشند و 13 درصد از خاکهای این اراضی محدودیت برای کشت (شوری، قلیاییت، اصلاح اراضی، زهکشی) دارند.
مشخصات سریهای خاک ایستگاه تحقیقاتی مرکزی
در ایستگاه مرکزی سه سری خاک وجود دارد.
1- سری خاک ورامین خاکی است خیلی عمیق به رنگ قهوهای تا قهوهای تیره، بافت سنگین، ساختمان مکعبی ضعیف، روی خاکی به رنگ قهوهای مایل به زرد تیره، بافت سنگین، ساختمان مکعبی نسبتا قوی با مقدار کمی رشتههای آهک. این سری خاک بدون مشکل شوری قلیاییت بوده و در برخی قسمتهای خاک زیرین محتوی کمی سنگریزه ریز میباشد.
2- سری خاک قاسم آباد خاکی است خیلی عمیق به رنگ قهوهای تا قهوهای تیره، بافت سنگین، ساختمان مکعبی ضعیف، بر روی خاکی به رنگ قهوهای تا قهوهای تیره، بافت سنگین، ساختمان مکعبی ضعیف و در زیر به یک طبقه محتوی 40 درصد سنگریزههای ریز و درشت (افقC ) منتهی میگردد. این سری خاک بدون مشکل شوری و قلیاییت است.
3- سری خاک حسین آباد خاکی است خیلی عمیق به رنگ قهوهای تا قهوهای تیره، بافت متوسط، ساختمان مکعبی ضعیف، بر روی خاکی به رنگ قهوهای تا قهوهای تیره، بافت متوسط، ساختمان مکعبی نسبتا قوی (افق B1 ). این سری خاک بدون مشکل شوری قلیاییت است و عموما فاقد سنگریزه میباشد.
به طور کلی وجود کلوخه و سله در سطح اراضی ایستگاهها موید تخریب ساختمان سطحی خاک است. ماده آلی خاکها کمتر از 1 درصد است که برای رشد گیاه مناسب نمیباشد. از نظر عمق خاک محدودیتی مشاهده نمیشود. شوری خاک در برخی محدودهها وجود دارد که عامل محدود کننده رشد گیاه است. مقدار سنگریزه در سطح و عمق خاک محدودیتی برای رشد گیاه ایجاد نمیکند. با توجه به اقلیم گرم و خشک منطقه، بافت سنگین خاک، به عنوان مزیتی برای نگهداری آب خاک میباشد. درصد کمی از اراضی، دارای محدودیتهای شوری و قلیائیت هستند که با توجه به وسعت اراضی موجود، اصلاح شوری و قلیاییت این اراضی لازم به نظر نمیرسد. در سری خاک قاسم آباد در ایستگاه مرکزی در لایه 80 سانتیمتری عامل محدودکننده رشد ریشه گیاه (سنگریزه 40 درصد) وجود دارد و قابل اصلاح نمیباشد که البته برای کشت گیاهان زراعی (با عمق ریشه کمتر از 80 سانتیمتر) محدودیت نخواهد داشت.
مشخصات سریهای خاک منطقه جواد آباد ورامین
خاکهای منطقه جواد آباد ورامین شامل 3 سری خاک ورامین در قسمت مرکز، سری نجف آباد در قسمت جنوب و شرق، سری خاک دولت آباد در قسمت غرب می باشد که بر اساس مطالعات منوچهر بردبار (1347) به صورت زیر تشریح گردیده است:
1- سری خاک ورامین:
از رسوبات قدیمی ریز رودخانه جاجرود بوجود آمده اند. اثرات زراعت و آبیاری ممتد سالیان متمادی در آنها تاثیر کرده و تکامل پروفیلی را تا حد حد خاک های قهوه ای پیش برده است. بافت خاک silty clay loam, clay loam است و سیلت زیاد در بیشتر خاک ها وجود دارد. ساختمان فیزیکی ذرات خاک، بلوکی متوسط و گاهی منشوری ولی لایه های رسوبی در آن ها دیده نمی شود. تخلخل بین ذرات خاک متوسط و ذرات آهک به صورت لکه و پودر گاهی سخت شده در اغلب پروفیل ها از عمق 30 سانتیمتر به بعد مشاهده می شود. تاثیر مقدار کمی نمک در اراضی مجاور شوره زارها در قسمتی وجود دارد. ولی قسمت اعظم خاک های این سری فاقد املاح مضر می باشد. تپه های گچی خاک های سری ورامین، دارای مواد گچی و شوره تا عمق 70 سانتیمتر پوشیده شده و به اسم تحت سری گچ دار نامگذاری شده است. وضع زهکش طبیعی خوب بوده و گیاهان بومی به مقدار کم از نوع کویره و خارشتر است. گیاهان کشت شده شامل گندم، جو، پنبه و صیفی و سبزیجات و درختان میوه (به مقدار کم) جزء اراضی درجه یک از لحاظ خاک محسوب می شوند. ولی از نقطه نظر مواد مغذی، فسفر و مواد آلی ضعیف هستند و بایستی اصلاح شوند.
2- سری خاک نجف آباد:
خاک های عمیق قهوه ای رنگ که مقدار شوری متوسط تا زیاد دارند. جنس خاک به صورت طبقاتی از finesandy loamو loam و clay loam تا silty clay loam در داخل هر پروفیل متغییر و ذرات متبلور ریز گچ در پروفیل دیده می شود. ولی لایه گچ در ان دیده نمی شود. این اراضی در جایی که آب در دسترس دارند پس از 2 الی 3 سال شستشو، زیر کشت گندم و جو می آیند. در این اراضی که مدت زیادی از شستشوی آن ها بگذرد مقدار نمک در خاک خیلی کم شده و به طبقات پایین تر از یک متر رقته است. در نتیجه در این قسمت از اراضی، بسته به طول مدت کشت یا شستشو یا بایر ماندن، شوری متفاوتی در نقاط مختلف دیده می شود و در حقیقت زراعت لکه لکه در این قسمت ها وجود دارد که جدا کردن آنها از همدیگر امکان ندارد. ولی خاصیت اصلاح و زهکشی همه زمین های سری خاک خوب است. ذرات مجتمع آهک، نیز در طبقات بین 30 تا 70 سانتیمتر در بعضی از پروفیل ها مشهود است. قسمتی از اراضی شور نیز وجود دارد که جنس اک رسی اشت و اصیت زهکشی و شستشو در آنها کم است و به نام تحت سری با زهکش ضعیف نجف آباد تقسیم بندی شده اند. گیاهان بومی این اراضی از نوع گیاهان مقاوم به شوری و اسپند و خارشتر در نقاطی که کشت نمی شود و خارشتر و کویره در نقاطی که زیر کشت هستند می باشد.
مقدار فسفر قابل جذب و ماده آلی خاک خیلی کم است ولی مقدار پتاسیم خوب است. مقدار املام مضر در اثر شستشو و زراعت چند ساله در این نقاط از بین رفته در صورتی که در فاصله ای از پروفیل، نمک در سطح زمین دیده می شود. ص30
3- سری خاک دولت آباد:
جزو خاک های سولونچاک خشک است. سطح زمین پوک و پف کرده است که پس از حدود 15 سانتیمتر یک لایه مخلوط خاک و نمکگ یا یک لایه سفید شور و تلخ نمکی وجود دارد. در قسمت هایی از زمین این لایه سفید نمکی را که 5 تا 10 سانتیمتر عمق دارد استخراج کرده و برای کارهای صنعتی استفاده می کنند. طبقات پایین تر نیز به صورت دانه های ریز از هم جدا بوده و بلرهای نمک در آنها دیده می شود. جنس خاک در اثر تاثیر نمک در حالت اولیه ماسه دیده می شود ولی با تاثیر آب به صورت رسی یارس و شنی در می آید. طبقات پایین تر اغلب به صورت لایه های رسوبی به رنگ های مختلف قرمز و متمایل به سبز و خاکستری با مقداری گچ می باشند.
به طور کلی خاک های سری دولت آباد شور بوده و تمرکز نمک در سطح خاک و قسمت های فوقانی بیتشر از طبقات زیرین است. ولی ر بعضی قسمت ها که فرسایش بادی شدید است طبقات پف کرده سطحی از بین رفته و در جای دیگری با تپه های متحرک شور در اطراف بوته های گز بوجود آمده اند ویا آنکه روی زمین های دیگر را پوشانده اند و قطر لایه سطحی زیاد گشته است. در برخی نقاط کویر، خاک زیرین سنگین و رسی بوده و قابلیت نفوذ کمی نسبت به آب دارند. این قسمت ها را به نام تحت سری با زهکش ضعیف تقسیم بندی نموده و بیشتر این اراضی در قسمت جنوب غربی دشت قرار دارند و دنباله آنها به کویر مرکزی می رسد. ص32 -34.
منبع:
بردبار، منوچهر. 1347. گزارش مطالعات خاکشناسی نیمه تفصیلی اراضی ورامین (استان مرکزی- ایران). نشریه شماره 169. موسسه خاکشناسی و حاصلخیزی خاک. خاکشناسی و طبقه بندی اراضی. تهران. وزارت کشاورزی. 56 صفحه.